Fundacja Beiteinu Chaj – 2004

Wspólnota ?ydowska w Dzier?oniowie

Dzier?oniowska synagoga - 1946

Je?li nie masz mo?liwo?ci odwiedzin, mo?esz zapozna? si? z ta krótk? i fascynuj?ca histori?.

Wczesne czasy ?ydowskiego ?ycia w Dzier?oniowie s? pogr??one w ciemno?ciach. Wiemy jedynie, ze podobnie jak w innych miastach na ?l?sku, w pó?nym ?redniowieczu zostali usuni?ci i prawdopodobnie uciekli do wi?kszych miast w prowincji, gdzie istnia?y getta. Jednak zdecydowana wi?kszo?? emigrowa?a do Królestwa Polskiego, gdzie byli wzgl?dnie wolni i mogli rozwija? dobrze prosperuj?ce ?ydowskie gminy z bogatym ?yciem kulturalnym i religijnym. W 1807 r. miejskie reformy zosta?y wprowadzone w Prusach przez Barona von Stein, a ?ydzi ?yj?cy w Królestwie Pruskim uzyskali równe prawa i wolno?? do przemieszczania si?. Dla Dzier?oniowa znaczy?o to, ?e odegra? du?? rol? w przej?ciu synagogi do historii.

Modlitwa w synagodze - 1955

„Jak wi?kszo?? ?ydowskich gmin wyznaniowych na ?l?sku, synagoga musia?a zosta? porzucona z powodu prze?ladowa? i wyp?dze?, i jedynie z wi?kszym humanitaryzmem nowych czasów na pocz?tku XIX wieku, mog?a si? przebudzi? do nowego ?ycia, tak jak si? to sta?o w naszej ?ydowskiej gminie wyznaniowej w Dzier?oniowie. Wraz z nadaniem praw obywatelskich w 1811 r. ?ydzi otrzymali prawo do opuszczenia starych terenów w uprzywilejowanych miastach i rozprysn?li si? po ca?ej prowincji. Zatem, w 1815 roku, kilka ?ydowskich rodzin osiedli?o si?, jako kupcy, tak?e tu [ w Dzier?oniowie ]. Wraz z nap?ywem wi?kszej ilo?ci osób, w roku 1823 poczuli si? wystarczaj?co silni, by po??czy? si? we wspólnot? i poczyni? specjalne przygotowania do otwarcia dzia?alno?ci kulturalnej i religijnej. W 1825 r. kupili kawa?ek ziemi na cmentarz, gdzie w 1826 roku mia? miejsce pierwszy pogrzeb.

W tamtym czasie zgromadzenie sk?ada?o si? z nast?puj?cych cz?onków:

    Kupiec F. Naphtali
    Kupiec – Heller
    Kupiec – Nehemias
    Piwowar – Lax
    Piwowar – L. Naphtali
    Handlowiec – B. Neuländer
    Handlowiec – A. D. Hirsch
    Handlowiec – A. Stern
    Handlowiec – Mathias Cohn

Obecnie nie wiadomo kto funkcjonowa? jako dostojnik ko?cielny w tamtych czasach. Jedynie, przy ko?cu lat 30tych XIX wieku, znajdujemy wzmiank? o panu Mayerau Oelsnerau, który funkcjonowa? jako ?piewak, shochet i nauczyciel religii, który jednak?e zosta? zast?piony w roku 1841 przez pana Breslauera. Reforma ruchu ?ydowskiego nie omin??a dzier?oniowskiej gminy. Kiedy w ko?cu lat 40-tych XIX wieku zgromadzenie liczy?o 22 cz?onków, za??dali nowoczesnego nabo?e?stwa upi?kszanego przez chór i modlitwy w j?zyku niemieckim. Ale poniewa? starszyzna nie chcia?a ?adnych zmian, nieporozumienie to doprowadzi?o do roz??czenia starych cz?onków z wolnymi my?licielami. Pierwsza grupa , której przewodzi? pan Loebel Naphtali zachowa?a synagog?, dobytek zgromadzenia i pastora. Druga grupa zaaran?owa?a w?asne nabo?e?stwo i sprowadzi?a pana Heinricha Schwarza z Rawicza, który organizowa? nabo?e?stwo z kazaniem, chórem i akompaniamentem muzycznym.

Cmentarz ?ydowski - Dzier?oniów

Po ponad 4 latach separacji, obie grupy po??czy?y si?, ale nowoczesna aran?acja zosta?a zachowana. W 1859 Schwarz zostawi? swoj? pozycj?, a na jego miejsce zosta? wezwany pan Moritz Cohn z Rawicza jako pastor, nauczyciel religii, shochet i ?piewak. W tym czasie zgromadzenie uros?o do tego stopnia, ?e by?o w stanie wybudowa? now? synagog? , która zosta?a po?wi?cona w wieczór Shawet 1875. W 1884 ca?e zgromadzenie zgromadzi?o si? na uroczysto?ci obchodów na cze?? 25 rocznicy aniwersa?u Moritza Cohna. Z powodu s?abego zdrowia pan Cohn opu?ci? swoj? pozycj? we wrze?niu 1889, a zgromadzenie nagrodzi?o go za jego d?ug? i wiern? pos?ug? roczn? pensj? w wysoko?ci 900 marek. Pan Jacob Bär z Konigsberg/ Prusy zosta? wybrany na jego nast?pc? w lipcu 1889 r. Pan Bär za namow? cz?onka, pana Jacoba Engela, opisa? t? histori?.” ^{[zobacz notkę  1]}

Kamie? nagrobny Auguste Cohn - Dzier?oniów

?ydowska gmina wyznaniowa z Dzier?oniowa, do której nale?a?o wielu kupców z miasta oraz w?a?cicieli dobrze prosperuj?cych fabryk istnia?a jako dobrze prosperuj?ce zgromadzenie do 30 stycznia 1933 roku, kiedy to Hitler przej?? w?adz?. W?a?nie w tym czasie gmina nie mia?a ju? w?asnego pastora i w pomieszczeniach, gdzie ?y? pan Moritz wraz z rodzin? i czwórk? dzieci ^{[zobacz notkę  2]} , zamieszka?a rodzina Kami?skich z Bytomia na Górnym ?l?sku. Przez agenta rodzina naby?a dom szeregowy jeszcze przed opuszczeniem Bytomia. Ale kiedy przybyli do Dzier?oniowa w roku 1930 miasto, które by?o w?a?cicielem domu dowiedziawszy si? o ich ?ydowskim pochodzeniu, uniewa?ni?o umow? sprzeda?y. Josef i Amalie ze swoimi dzie?mi, Susi i Heinzem nie znale?li mieszkania w mie?cie i z wdzi?czno?ci? zaakceptowali propozycj? zamieszkania w dawnym mieszkaniu pastora w synagodze. Pan Kami?ski, aktywny biznesmen i wierny cz?onek gminy stworzy? ?ydowskie schronisko m?odzie?owe w przybudówce synagogi. By?o ono cz?sto odwiedzane przez ?ydowsk? m?odzie? i dru?yny sportowe.

Niech Bóg wys?ucha naszych modlitw - wyj?tek z listów hebrajskich - 1987

Nied?ugo przed 1938 rokiem synagoga wraz z kawa?kiem ziemi zosta?a wystawiona na aukcj? przez administracj? Dzier?oniowa i nabyta zosta?a przez pana Konrada Springera, który od kilku lat opiekowa? si? cmentarzem ?ydowskim. Przyj?to, ?e ?rodki niezb?dne do wylicytowania synagogi na w?asno?? pan Springer uzyska? od wspólnoty ?ydowskiej. Mówi si? tak?e, ?e burmistrz miasta, Kurt Dzier?o? i prawdopodobnie dwóch cz?onków rady miasta byli ?wiadkami tego planu i nie zrobili nic, by powstrzyma? Konrada Springera od nabycia posiad?o?ci.
 
 

Rodzina Kami?skich

W czasie „Kryszta?owej Nocy” z 9 na 10 listopada, kiedy prawie wszystkie niemieckie synagogi zosta?y spalone i zrównane z powierzchni? ziemi przez nazistów, Dzier?oniowska synagoga by?a prawdopodobnie jedyn? synagog? na ?l?sku, która pozosta?a ca?kowicie nietkni?ta, w tamtym czasie nie by?a ju? w?asno?ci? ?ydów. Jednak w czasie „Kryszta?owej Nocy” rodzina Kami?skich zosta?a si?? wyrzucona przez oddzia?y SS. Amalie i jej dwoje dzieci, Susi i Heinz byli jedynie w pid?amach, ale zostali ci?gni?ci przez ?nieg do willi Cohna, gdzie inni ?ydzi zostali zebrani. Pan Kami?ski zosta? aresztowany kilka tygodni wcze?niej i wys?any do obozu koncentracyjnego Buchenwald. Kilka tygodni po „Kryszta?owej Nocy” pan Kami?ski powróci? z obozu w Buchenwald s?aby, wychud?y i przestraszony. Na szcz??cie rodzinie wkrótce uda?o si? wyemigrowa? do Boliwii. ^{[zobacz notkę  3]}

Synagoga pozosta?a nietkni?ta, ale smuci fakt, ?e na pocz?tku 1939 roku, Hitlerjugend wprowadzi?o si? do synagogi i od tego momentu a? do 1945 roku synagoga s?u?y?a jako kwatera g?ówna lokalnemu przywódcy Hitlerjugend. Po tym ha?bi?cym i poni?aj?cym okresie synagoga zostanie pobudzona do od?wie?enia ?ydowskiego ?ycia.

Reichenbach otrzymuje Nazw? Rychbar, a ostatecznie Dzier?oniów

Synagoga - tablica informacyjna

Dzier?oniów by? okupowany przez Armi? Czerwon? tylko w dniu zawieszenia broni w 1945 r. W otaczaj?cym regionie z licznymi ?agrami, które by?y cz??ci? obozu koncentracyjnego Gross Rosen, Armia Czerwona uwolni?a tysi?ce ocala?ych, którzy szybko sp?yn?li do niezniszczonego miasta Dzier?oniów. Do??czyli do nich ?ydzi z obozów w innych rejonach wschodnich Niemiec i Polski. Dzi?ki dobrze rozwijaj?cej si? spo?eczno?ci ?ydowskiej Dzier?oniów otrzyma? wkrótce nazw? w j?zyku Yiddish, która brzmia?a Rychbach. Obok synagogi znajdowa?o si? tam centrum kulturalne, szko?y, przychodnie, gazety i teatr. W?ród tysi?cy, nie by?o tam ani jednego niemieckiego ?yda z pierwszej niemiecko – ?ydowskiej wspólnoty z Reichenbach. P?yta wywieszona na ?cianie zewn?trznej budynku honoruje przys?ug? Konrada Springera jako zbawiciela synagogi w czasie nazizmu:

Rodzina Springerów - 1936 ( Konrad Springer pierwszy z prawej )

“Historyczna synagoga zosta?a zbudowana w roku 1875, s?u?y?a ?ydowskiemu zgromadzeniu do roku 1937, kiedy administracja miasta skonfiskowa?a budynek i sprzeda?a go ogrodnikowi K. Springerowi, który bez jakichkolwiek ??da? odda? j? grupie polskich ?ydów w Rychbach”

Synagoga zosta?a otwarta ponownie w maju 1945 roku i na nowo pob?ogos?awiona funkcjonowa?a w wierze moj?eszowej do 1980 roku. Jednak w latach 60-tych XX wieku ?ydzi zacz?li opuszcza? Polsk?, emigruj?c g?ównie do Izraela i Stanów Zjednoczonych. W 1980 roku jedynie kilku ?ydów pozosta?o w mie?cie i synagoga zosta?a zamkni?ta.

Opuszczona synagoga zosta?a porzucona i niszcza?a do momentu, w którym Fundacja Beitenu Chaj – 2004 rozpocz??a prace zmierzaj?ce do jej uratowania.

© John Koch 2009

T?umaczenie z j?zyka angielskiego – Agnieszka ?o??dziewska

1. Niektóre z kronik synagogi zosta?y sfilmowane i teraz znajduj? si? w archiwum Ko?cio?a Jezusa Chrystusa w Salt Lake City, Utah [↩]
2. Moritz Cohn umar? 25 lutego 1891 r. w Berlinie. Jego ?ona Auguste z domu Teplitz zmar?a 16 pa?dziernika 1890 r.; jej nagrobek nadal stoi na cmentarzu ?ydowskim. Moritz Cohn i jego ?ona Auguste mieli czwowo dzieci: Theodor wyemigrowa? do Anglii jako m?odzieniec; Julius umar? jako ?o?nierz w czasie wojny Francusko- Pruskiej 1870/71; jedyna córka Malwine Joel ( z domu Cohn ) zosta?a zamordowana w obozie koncentracyjnym; Martin wyemigrowa? do Kanady w 1906 roku, gdzie poszukiwa? w?gla w górach ( Rocky Mountains ) w Albercie. Wybudowa? tam kopalni? w?gla i miasto, któremu nada? nazw? Nordegg ( w 1909 roku Martin zmieni? nazwisko Cohn na Nordegg ). Miasto Nordegg nosi t? nazw? do dnia dzisiejszego. [↩]
3. Susi Klein, z domu Kami?ski mieszka obecnie w Los Angeles. [↩]